Podstawy matek

Lepsze na ogół postawy wychowawcze matek wypływają, być może, z tego, że matka lepiej niż ojciec zna swoje dziecko. Różnice w zakresie znajomości dzieci przez ojców i matki zostały ukazane w badaniach prowadzonych przez J. C. Marshalla i Mowrera (1968). Autorzy ci zbadali za pomocą kwestionariusza zainteresowań zawodowych chłopców ze starszych klas szkoły średniej, a następnie takie same kwestionariusze przedstawili matkom i ojcom prosząc, aby wypełnili je w ten sposób, w jaki ich zdaniem wypełniłby syn. Jak się okazało, matki dużo lepiej znały zainteresowania zawodowe swych synów niż ojcowie. Rzecz ta wydaje się o tyle dziwna, że byli to chłopcy już starsi, których ojcowie deklarowali się jako wyraźnie zainteresowani w sprawie wyboru przez syna zawodu i kierunku dalszego kształcenia. Na zakończenie powyższych rozważań nad niektórymi aspektami podobieństwa dziecka do ojca zastanowić się należy nad mechanizmami psychologicznymi będącymi podłożem tego ważnego elementu procesu rozwoju społecznego. Najprecyzyjniej kwestia ta ukazana została w stworzonej przez A. Bandurę teorii uczenia społecznego, która jest, jak to podkreślano w rozdziale pierwszym, rozszerzeniem szeregu praw znanych przez tzw. teorię uczenia (1971, 1973). Jak pamiętamy, według założeń owej teorii, ten rodzic służy jako najlepszy „model” danego typu zachowania się, który w największym stopniu posiada możliwość udzielania nagród. Na ogół pokrywa się to w życiu rodzinnym z pozycją danego rodzica w rodzinie. Wspomnianą powyżej ogólną prawidłowość potwier dzają liczne badania psychologiczne nad wpływem pozycji danego rodzica w rodzinie na stopień podobieństwa dzieci do poszczególnych rodziców. Z badań tych na ogół wynika (por. E. M. Hetherington 1965), że ten rodzic, który dominuje w rodzinie, jest bardziej naśladowany przez dzieci.

Reguła zawodu

P. G. Jenson i W.,K. Kirchner (1955) stwierdzili, że wyfbór przez syna podobnego do ojca zawodu można uznać za regułę, synowie bowiem tylko wtedy wybierają inny zawód, kiedy mają okazję wybrać łatwiejszy typ pracy lub zawód o wyższym społecznym prestiżu.
Jak wiadomo, wpływ rodziców uwidocznia się nie tylko w wyborze odpowiedniego zawodu, ale także, a być może przede wszystkim, w stosunku do tego zawodu oraz do pracy w ogóle. Fakt ten ma ogromne znaczenie z tego względu, że przy dużej zmienności zawodów nie byłoby możliwe przyswojenie sobie w domu rodzinnym poglądów na temat poszczególnych typów pracy, można natomiast „przesiąknąć odpowiednią atmosferą pracy”, co później uwidocznia się w różnych przejawach stosunku do wykonywanej pracy. Ten niezwykle ważny problem — wpływu poszczególnych rodziców na wytworzenie określonego stosunku do pracy — nie jest niestety łatwy do empirycznego wyjaśnienia (a w każdym razie takiego, które nie budziłoby zastrzeżeń pod względem metodologicznym). Badania nad wpływem rodziców na typ „filozofii” zawodu studentów przygotowujących się do pracy nauczycielskiej prowadzili R. E. Campbell i J. E. Horrocks (1961). Autorzy ci stwierdzili, że poglądy na metody wychowania ukształtowane zostały na podstawie podobieństwa do tych, jakie reprezentowali rodzice, tej samej płci, a więc wpływ na „filozofię” zawodu nauczycielskiego u synów miał przede wszystkim ojciec, podczas gdy u córek — matka. Przy okazji warto zaznaczyć, że mężczyźni w świetle wyników badań przeprowadzanych przez W. C. Bronsona, E. S. Kattena i N. Livsona (1959) w swych poczynaniach wychowawczych są od kobiet mniej pomysłowi, okazują większą skłonność do naśladowania tych samych wzorców postępowania z dzieckiem, jakie zaobserwowali w dzieciństwie u swych ojców.

Równy wpływ rodziców

Ginn (wg: D. B. Lynna 1974) stwierdził natomiast, że zasadniczo na wybór zawodu u córek obydwoje rodzice mają równy wpływ. Jednakże wpływ ojców jest większy w przypadku rozbieżności poglądów rodziców na temat kierunku.studiów i rodzaju pracy zawodowej córek. Ów większy wpływ wywierają jednak tylko ci ojcowie, którzy mają wyższe od matek wykształcenie. W rodzinach, w których matki górowały poziomem wykształcenia, one wywierały większy wpływ na wybór zawodu przez córki (w przypadku rozbieżności opinii na ten temat pomiędzy współmałżonkami). Najlepszym chyba świadectwem wpływu któregoś z rodziców na wybór określonego zawodu przez dziecko jest fakt „pójścia w ślady” danego rodzica, czyli wybór tego samego zawodu. Jak się okazuje z badań C. E. Wertsa (wg: D. B. Lynna 1974) podobieństwo pomiędzy rodzicami a dziećmi — a dokładniej, między ojcem a synami — istnieje tylko w przypadku wysoce prestiżowych zawodów, a mianowicie w przypadku lekarzy i prawników. Jak bowiem Stwierdził cytowany powyżej autor, 43,6% synów lekarzy wstępuje w ślady ojca. Wśród synów prawników procent ten jest niższy,- wynosi mianowicie 27,7, wskazuje on jednak też. na znaczne podobieństwo. Zdaniem C. E. Wertsa wybór tego samego zawodu, który wykonuje ojciec, wynikać może. z kilku podstawowych przesłanek: 1) dziecko (a.szczególnie syn) ma lepszą okazję do zaznajomienia się z właściwościami danego zawodu, 2) posiada na ogół łatwiejszy dostęp do danego zawodu, 3) bardzo często w przypadku zawodów, które rodzice uważają za prestiżowe i Ciekawe (jak np. zawód lekarza czy prawnika), wywierają oni nacisk na dziecko, aby wstąpiło w ich ślady, i wreszcie 4) identyfikacja z ojcem przyjmować może postać wyboru tego samego zawodu.

Dwie grupy zawodów

Nieco podobne problemy w zakresie preorientacji zawodowej bierze pod uwagę Anna Roe (1957), która dzieli zawody na dwie zasadnicze grupy: 1) zorientowane na ludzi (people-oriented) i 2) zorientowane na przedmioty (object-oriented). Zdaniem tej autorki, jeśli rodzice są oziębli, odrzucający i nie zaspokajają podstawowych potrzeb psychicznych dziecka, wytwarzają u dziecka ogólną niechęć do ludzi i większe zainteresowanie przedmiotami, podczas gdy rodzice czuli i opiekuńczy wpływają na zainteresowanie dziecka zawodami zorientowanymi na człowieka. Autorka nie wykazuje różnicy w sile oddziaływania poszczególnych rodziców na kierunki preferencji żdwodów. Zagadnienie to badali natomiast L. Green i H. Parker (1965), którzy stwierdzili, że u chłopców (badania przeprowadzono wśród młodzieży siódmych klas) wybór zawodów zorientowanych na ludzi wypływa z pozytywnego stosunku do obydwojga rodziców. Ani ojciec, ani matka nie mają w tym zakresie szczególnego wpływu. Natomiast w przypadku dziewcząt zdecydowanie silniej zaznacza się oddziaływanie ojca. Zdaniem cytowanych wyżej autorów, wpływ ojca jest szczególnie destruktywny w przypadku braku żywych i pozytywnych kontaktów emocjonalnych z córką. Sytuacja taka wpływa bowiem na wybór przez córkę orientacji na przedmioty, co szczególnie ma, według ich przekonania, upośledzać świat wartości u kobiet.

Badania studentów

Spośród licznych badań na ten temat na uwagę zasługują m.in. badania A. B. Sostka (wg: D. B. Lyri- na 1974), który najpierw zbadał podobieństwo studentów college’u do rodziców w zakresie postaw politycznych, ekonomicznych, przekonań religijnych, estetycznych itp. na podstawie identycznych kwestionariuszy wypełnionych przez studentów i ich rodziców. Następnie autor ten prosił badanych o uszeregowanie różnych typów pracy zawodowej pod względem ich atrakcyjności dla badanego. Kolejnym etapem postępowania badawczego było określenie podawanych przez studentów zawodów według kategorii: męskie-kobiece. Do najbardziej „męskich” zawodów zaliczył A. B. Sostek te, które wymagały wykształcenia technicznego, natomiast do zawodów „kobiecych” te, które wymagały jedynie wykształcenia na poziomie szkoły podstawowej. Porównując stopień podobieństwa badanych studentów do rodziców z rodzajem ich upodobania do poszczególnych zawodów stwierdził A. B. Sostek następujące prawidłowości: 1) w porównaniu z dziewczętami wybierającymi „męskie” zawody, dziewczęta preferujące zawody „kobiece” były bardziej podobne do matek, 2) chłopcy wybierający zawody „kobiece” byli w porównaniu z chłopcami wybierającymi „męskie” zawody także bardziej podobni do matek, 3) zarówno dziewczęta, jak i chłopcy wybierający „kobiece” zawody byli bardziej podobni do matek, 4) dziewczęta i chłopcy wybierający „męskie” zawody wykazywali większe podobieństwo w zakresie badanych cech do ojców.

Specjalizacja

W tym przypadku da się więc również zauważyć „specjalizacja” wpływu rodziców według przyjętego przez T. Parsonsa i R. F. Balesa (1955) rozróżnienia. Intelektualne komponenty postaw politycznych mogą być bowiem rozumiane jako cechy instrumentalne, podczas gdy przejmowany głównie od matek emocjonalny stosunek do zjawisk życia politycznego jest wynikiem sprawowanych przez matkę funkcji ekspresyjnych. Rola ojca w kształtowaniu postaw politycznych dziecka jest jednak dosyć specyficzna, ojciec bowiem służy dziecku jako pierwszy model i wzorzec wszelkich przedstawicieli władz politycznych i administracyjnych. Na przykład z badań nad małymi dziećmi wynika, że funkcjonujący w ich umyśle obraz prezydenta USA jest powtórzeniem obrazu własnego ojca „w zwiększonych jedynie ramkach”. Małe dziecko w zależności od tego, czy lubi ojca, czy też boi się go, uważa prezydenta za dobrego lub „strasznego pana”, dysponującego ogromną władzą (por. Easton i J. Dennis 1969). W miarę dojrzewania dziecka jego obraz prezydenta i innych przedstawicieli władzy (z nauczycielem w szkole i szefem w pracy włącznie) znacznie ewoluuje i stopniowo uniezależnia się od obrazu ojca, jednakże stosunek emocjonalny dziecka do ojca stanowi do końca życia tegoż dziecka główne źródło postaw emocjonalnych wobec osób zajmujących względem niego pozycje kierownicze. Najwięcej badań przeprowadzono chyba nad wpływem testowanego podobieństwa dziecka do ojca na wybór przez to dziecko zawodu.

Podobieństwo do matki

Roff (1950) stwierdził w badaniach długoetaptiwych, że podobieństwo do matki zarówno u córek; jak i u synów jest większe we wcześniejszym okresie życia dziecka, w miarę dojrzewania zaś podobieńsiwo do matki wykazuje stałe tendencje maleją ce, podczas gdy podobieństwo do ojca wzrasta. Aii- tor ten ustalił ponadto, że dziewczęta w -większym niż chłopcy stopniu upodabniają się do rodziców, hsi co wskazują bardziej zbliżone wyniki w zakresie ba-1 dania postaw i opinii. W studiach nad testowanym podobieństwem, podobnie jak i w badaniach nad podobieństwem spostrzeganym, ujawniona została prawidłowość polegając na tym, że oddziaływanie ojca jest większe w za– kresie kształtowania postaw politycznych i postać wobec pracy zawodowej. Jeśli chodzi o wpływ ojca na postawy polityczne dziecka, to jest on bardziej założsny, niż można to było stwierdzić w badaniach nad podobieństwem spostrzeganym. Otóż dziecko przyswaja sobie od ojca przeważnie tylko intelektualne komponenty postaw politycznych. Od niego bowiem głównie czerpie podstawowe wiadomości na temat życia politycznego i sposobów oceniania różnych zjawisk natury politycznej. Od matki natomiast przejmuje dziecko emocjonalny stosunek do tych zjawisk. Od ojca dziecko ma czerpać np. wiadomości na temat roli i znaczenia światowego komunizmu, jednakowoż pozytywny lub negatywny stosunek do komunizmu bardziej zależy od tego, jaki stosunek ma do niego matka.

Funkcje przywódcy

Można więc stwierdzić, że wyniki badań nad spostrzeganym podobieństwem do ojca świadczą o słuszności wspominanego już poglądu T. Parsonsa i R. F. Balesa (1955), że ojciec spełnia funkcje „instrumentalnego przywódcy rodziny”, takie bowiem cechy, jak zachowanie polityczne i stosunek do pracy zawodowej (w zakresie których to cech, jak pamiętamy, zachowanie się ojca jest najbardziej dokładnie naśladowane przez dziecko), należą przede wszystkim do tego rodzaju cech. Druga grupa badań nad podobieństwem dziecka do ojca jest bardziej liczna. Z badań nad testowanym podobieństwem wynikają jednak, najogólniej biorąc, podobne prawidłowości, jak z omawianych uprzednio badań nad spostrzeganym przez dziecko podobieństwem do ojca. Liczne badania nad podobieństwem cech psychicznych dzieci i rodziców prowadzone przy zastosowaniu tych samych narzędzi diagnostycznych dla dzieci i rodziców wskazują,’ że bez względu na pleć dziecka trudno, jest mówić, aby ojciec czy matka posiadali większy wpływ na kształtowanie się cech psychicznych dziecka. Wprawdzie z kilku badań, np. M.Hetheringtona (1965), E. M. Hetheringtona i Y. Brackbilla (1963), wynika, że chłopcy w wieku od 4 do 11 lat są bardziej podobni pod względem badanych za pomocą kwestionariusza cech do ojców niż do matek, jednakowoż różnice te nie są istotne statystycznie. Istnieją również badania dostarczające sprzecznych wyników. I tak np. L. E. Troll, D. H. Kausler i V: M. Murphy (wg: D. B. Lynna 1974) wskazują, że badani przez nich studenci college’u wykazują większe podobieństwo do ojców niż do matek, podczas gdy
J. Tollar (wg: D. B. Lynna 1974) zauważył rzeca zupełnie odwrotną, a mianowicie, że badani mężczyźni studiujący w college’u posiadają cechy osobowości bardziej zbliżone do cech matek niż do ojców.

Pierwsza grupa badań

Czyli badań nad spostrzeganym podobieństwem) polega, ogólnie biorąc, na wypełnianiu kwestionariusza lub wyborze rozwiązań w teście przez dziecko, najpierw „za siebie”, a następnie „za ojca”. Chodzi więc o wypełnienie przez dziecko kwestionariusza czy znalezienie rozwiązań w teście w ten sposób, w jaki, zdaniem badanego dziecka, wykonałby to ojciec. Druga natomiast grupa badań opiera się głównie na wypełnieniu przez dziecko i przez ojca tych samych kwestionariuszy czy rozwiązywaniu identycznych testów bez porozumiewania się. Podobieństwo wyników zarówno w pierwszej, jak i drugiej grupie badań jest wskaźnikiem stopnia identyfikacji dziecka z ojcem. Z licznych badań nad spostrzeganym podobieństwem wynika, że podobieństwo do rodziców nie ma na ogół charakteru „globalnego”, to znaczy zarówno córki jak i synowie pewne cechy zachowania się częściej przejmują od ojców, inne zaś od matek. W normalnej rodzinie rzadziej natomiast zdarza się, jak to nazwano, „globalne podobieństwo” do jednego z rodziców, z zupełnym nieprzejęćiem cech od innego. Stosunkowo dużo badań empirycznych wskaaje? że cechą szczególnie często przejmowaną od ojców (w opiniach dzieci) są przekonania polityczne i sposoby politycznego zachowania się (por. A. Campbell, P. E. Converse, W. E. Miller i D. E. Stokes 1960 czy R. Middleton i S. Putney 1963). Z innych badań (np. S. W. Graya i H. Klausa 1956) wiadomo zaś, że od ojców dzieci (według ich przekonania) przejmują stosunek do pracy i ocenę poszczególnych zawodów, matki zaś wywierają na nie silniejszy Wpływ w zakresie stosunku do religii, reakcji wobec innych osób, na choroby itp.

PODOBIEŃSTWO ZACHOWANIA SIĘ OJCA I DZIECKA JAKO

Pogląd J. Nasha może więc służyć jako uzasadnienie omawianych w pierwszym rozdziale obecnej książki koncepcji E. Fromma i J. J. Bachofena oraz T. Par- sonsa i R. „F. Balesa, mówiących o tym, że miłość macierzyńska oraz związek emocjonalny dziecka z matką maj podstawowe znaczenie dla inicjacji rozwoju społecznego tegoż dziecka. Do tego jednak, aby dziecko dalej się rozwijało, potrzebna jest identyfikacja z ojcem, gdyż tylko w ten sposób dziecko osiągnąć może kolejny, wyższy etap rozwoju społecznego i moralnego.
Badania nad podobieństwem pomiędzy zachowaniem się ojca i dziecka podzielić można ze względu na dwa podstawowe kryteria. Pierwszym jest kierunek podejścia i procedura badawcza. Na tej podstawie wyróżnić można dwie zasadnicze grupy badań, a mianowicie badania nad tzw. spostrzeganym podobieństwem (perceived similarity), natomiast druga grupa badań to badania nad sprawdzanym (testowanym) podobieństwem (tested similarity). Drugą podstawą podziału badań nad podobieństwem dziecka do ojca jest rodzaj (sfera) zachowania się, w którym podobieństwo to daje się zauważyć najbardziej. Z przeglądu różnych badań wynika, że istnieją takie dwie podstawowe sfery społecznego zachowania się, w których dziecko szczególnie ulega wpływom ojca. Jest to zachowanie polityczne i stosunek do pracy zawodowej. Zgodnie z przyjętą obecnie kolejnością głównym (szerszym) kryterium podziału prezentowanych w obecnym rozdziale badań będą kierunki podejścia, wyodrębnione zaś na tej podstawie badania podzielone zostaną następnie ze względu na dwie główne sfery zachowania, w których podobieństwo jest najlepiej zauważalne.

error: Content is protected !!